Hocus Pocus (over homo's en communie)

Maandag 01 Maart 2010 om 10:05

De Rooms-Katholieke kerk is traditioneel niet zo sterk in het uitleggen. Wel in rituelen en sacramenten: mooie vormen die een diepe inhoud reflecteren - voor de goede verstaander. Alleen zijn er niet zoveel goede verstaanders meer. Ik denk dat veel van de commotie die de afgelopen weken ontstond over de pastoor die een praktiserend homoseksuele prins carnaval de hostie weigerde, te wijten is aan een gebrek aan verstaan. Laat ik dan, als reformatorische rakker, een poging wagen wat meer inzicht te geven in de rijke Roomse rituelen...

Op zich is dat slechte verstaan niets nieuws. De titel van deze post, 'Hocus pocus', verwijst daar al naar. Die spreuk, vaak gevolgd door 'Pilatus pas!', vindt zijn oorsprong in de Rooms-Katholieke liturgie. Of beter: in het niet verstaan van die liturgie, maar daarover zometeen meer. Laten we beginnen bij het begin.

God schept Adam

De bijbel zegt dat God de mens maakte en dat het Zijn verlangen is een echte, persoonlijke relatie met ieder mens aan te gaan. De mens is gemaakt om te leven in relatie met God en de mensen om hem heen, relaties gebaseerd op liefde en vertrouwen. In de praktijk komt het maar al te vaak voor dat we God niet vertrouwen (laat staan de mensen om ons heen), met als gevolg dat we Zijn wil voor ons leven naast ons neerleggen in de overtuiging dat we het zelf beter weten. Vaak leidt die keuze tot beschadigde relaties met de mensen om je heen, waardoor je twéémaal je doel mist: een vertrouwensbreuk met God én met de mensen. Dat 'je doel missen' noemt de bijbel zonde.

Gods antwoord op onze ontrouw is heel radicale liefde: zijn zoon, Jezus Christus, nam alle schuld op zich en betaalde, hoewel zelf volkomen onschuldig, de prijs in onze plaats. Daardoor is de weg vrij om de relatie met God, en van daaruit de relatie met de mensen om je heen, weer te herstellen. Dat is de kern van het Christelijk geloof. In de liturgie viert men dat, zoals Jezus zijn leerlingen dat zelf leerde, met brood en wijn.

Transsubstantiatie

Terwijl de priester het brood (de hostie) breekt, spreekt hij in het Eucharistisch gebed de woorden 'Accipite et manducate ex hoc omnes: Hoc est enim Corpus Meum, quod pro vobis tradetur.' (Neemt en eet hier allen van want dit is Mijn Lichaam, dat voor U gegeven wordt). Volgens de Rooms-Katholieke transsubstantiatieleer transformeert op dat moment de hostie in het lichaam van Christus.

Die transsubstantiatie is typisch Rooms-Katholiek: andere kerken zien brood en wijn als een 'teken en zegel', een symbool, maar de Rooms-Katholieke kerk leert dat het méér is dan dat. Je ontvangt geen brood, je ontvangt het lichaam van Christus.

Dat op zich is al een groot mysterie. Daarnaast klonken de Latijnse instellingswoorden als abracadabra voor de gemiddelde kerkganger, en op enig moment verbasterde het 'hoc est corpus' van de instellingswoorden tot 'hocus pocus'. De toevoeging 'pilatus pas' komt zeer waarschijnlijk uit de tekst van het Credo: 'Crucifixus etiam pro nobis: sub Pontio Pilato passus, et sepultus est.' (Hij werd voor ons gekruisigd, Hij heeft geleden onder Pontius Pilatus en is begraven.) Het resultaat, 'Hocus pocus, Pilatus pas!' raakte in zwang als scherts-bezweringsformule.

Voor de kerk is dit echter geen scherts maar dodelijke ernst - wat heet, ernst die zich tot voorbij de dood uitstrekt. Door de transsubstantiatie is Christus filosofisch-metafysisch aanwezig in brood en wijn. Ook al blijft hun verschijningsvorm hetzelfde, het brood en de wijn zijn vanaf dat moment heilig: ieder kruimeltje, elk druppeltje is heilig.

De eucharistie is voor Rooms-Katholieke gelovigen dan ook een sacrament, een gewijde handeling die een belangrijk moment in het leven van een gelovige markeert. Het is géén folkloristisch fenomeen als staartje aan carnaval, laat staan een kapstok voor lokale politici om gemakkelijk stemmen te winnen door zonder enige kennis van zaken in te spelen op de onderbuikgevoelens van een al even onwetend electoraat, daarbij enthousiast geholpen door sensatiebeluste pers. Het is al helemaal niet een gelegenheid om te demonstreren en je wereldse gelijk te claimen: communie gaat immers niet over de verhoudingen in de wereld maar over gemeenschap tussen God en mensen en gelovigen onderling, verenigd in de Rooms-Katholieke Kerk. De communie is daarom alléén voor gedoopte gelovigen, die het geloof van de Rooms-Katholieke Kerk in de eucharistie delen én in 'staat van genade' verkeren.

Wat is de 'staat van genade'?

Door de doop, zo zegt de Rooms-Katholieke Kerk, ontvang je de genade van de wedergeboorte en kom je in de staat van genade. Je ontvangt op dat moment 'heiligende genade', wat je (kort door de bocht) kunt zien als een toegangsbewijs voor de hemel. Door het begaan van doodzonden val je uit die staat van genade.

Wat zijn doodzonden?

Om te beginnen: de Rooms-Katholieke Kerk maakt onderscheid tussen doodzonden en dagelijkse zonden. Alleen doodzonden maken dat de relatie tussen jou en God weer verbroken wordt, leert de kerk. Het komt er dus op aan dat je, als Rooms-Katholiek, geen doodzonden doet en dat je de doodzonden die je wél doet, met het juiste voorgeschreven berouw belijdt aan een officiële priester, zodat je de absolutie ontvangt en weer in de staat van genade komt. Als je dat niet doet, mag je niet ter communie - sterker nog, je verspeelt je zieleheil. Overigens ligt hier een groot verschil met protestante kerken, die geloven dat het proces van schuldbelijden en vergeving plaatsvindt tussen God en de gelovige, zonder tussenkomst van een priester.

Wat precies een doodzonde is bepaalt uiteindelijk de Rooms-Katholieke Kerk (lees: de Paus), maar het zijn altijd 'zware zonden' of zoals de Catechismus van de Katholieke Kerk zegt: "Elke zonde die een zwaarwegende materie tot object heeft en die begaan wordt met volle kennis en weloverwogen toestemming, is een doodzonde."

Dan is er nog de vraag wat de relatie is tussen een door de kerk gedefinieerde doodzonde en de situatie van de individuele gelovige. Daarin zijn grofweg drie verschillende interpretaties.

De meest gevolgde lijn stelt dat het begaan van een doodzonde je per definitie tot doodzondaar maakt. Ben je bijvoorbeeld praktiserend homoseksueel of hertrouwde gescheiden hetero, dan ben je een zware zondaar. Het maakt niet uit wat de gelovige daar zelf van vindt. Dit is de meest rechtlijnige variant en in principe het officiële standpunt van de Rooms-Katholieke Kerk.

Anderen vinden dat het begrip 'zware zonde' sociaal-cultureel bepaald moet zijn en dat het dus van tijd, plaats en omstandigheden afhangt. Wat in het ene land als doodzonde wordt gezien kan in een ander land volstrekt acceptabel zijn, wat in oorlogstijd als loffelijk en dapper wordt gezien kan in vredestijd juist onacceptabel zijn en wat vandaag goed is kan morgen fout zijn. Hierbij bepalen dus de geldende mores of iets een doodzonde is of niet: een gematigder maar tegelijk complexere variant die naast zwart en wit onnoemelijk veel grijstinten introduceert.

Tenslotte zijn er denkers die de gelovige als persoon centraal stellen. De eigen inschatting van de gelovige geeft dan de doorslag. Als die na een pastoraal gesprek besluit dat hij of zij niet in staat van zware zonde leeft, dan dient de kerk dit te accepteren en mag deze gelovige de communie niet worden geweigerd. In deze visie is alleen nog sprake van een doodzonde als de gelovige zijn of haar gedrag zélf als zware zonde ziet; in alle andere gevallen niet. Zware zondigheid is dan een volstrekt subjectief, persoonlijk begrip.

Na het Tweede Vaticaans Concilie, begin jaren '60, nam de invloed van Rome af en zagen progressieve Nederlandse bisschoppen ruimte om de meer liberale opvattingen in ons land door te laten klinken in de kerk. Onder de vlag van de zogenaamde pastorale heroriëntering ontstond een verschuiving in denken over doodzonden richting het tweede (sociaal-cultureel bepaald) of zelfs het derde (persoonlijk subjectief) model. Onder de huidige Paus worden de banden weer aangehaald, plaatselijke kerkleiders vervangen door meer gezagsgetrouwe en verschuift het denken weer terug naar het eerste model - al blijven enkele parochies dapper standhouden.

De Reuselse pastoor Luc Buyens volgde in zijn besluit om de praktiserend homoseksuele prins carnaval de hostie te ontzeggen de eerste, rechtlijnige interpretatie, gesteund door bisschop Hurkmans van Den Bosch. Daarmee bevinden ze zich gehoorzaam op één lijn met Rome. De Rooms-Katholieke Kerk kent een sterke top-down hiërarchische structuur. Wil je dit veranderen, dan moet je dus niet bij pastoor Luc Buyens zijn en ook niet bij bisschop Hurkmans, maar bij Paus Benedictus XVI.

In de afweging van pastoor Buyens zal nog een ander aspect hebben meegespeeld. Wie niet gedoopt is, het geloof van de Rooms-Katholieke Kerk niet deelt of niet in 'staat van genade' verkeert (dus zich bewust is van een doodzonde) en tóch ter communie gaat, roept niet alleen een oordeel over zichzelf af maar ontheiligt de communie en onthoudt daardoor alle andere gelovigen dit heilige sacrament. Daarmee rust dus een zware verantwoordelijkheid op de priester die dat sacrement bedient: als die weet heeft van een zware zonde bij een gelovige, kan hij niet anders dan diegene de hostie weigeren. Ten eerste om de gelovige zelf, die hij als herder hiervoor moet beschermen, ten tweede voor de rest van de gemeenschap.

Terzijde: Pastoor Buyens is allerminst een plaatselijke homofobe uitzondering op de regel. Wij zijn in Nederland met ons homobeleid juist de uitzondering op een wereldwijde praktijk. De idee dat wij, handjevol Hollanders, de wijsheid in pacht hebben en wel even de wereldwijde Rooms-Katholieke Kerk zullen opleggen hoe ze over zonde dient te denken is niet alleen aanmatigend maar ook een teken van deze tijd: het past in de verWildering van de samenleving, waarin vrije meningsuiting alleen geldt voor diegenen die hetzelfde vinden als wijzelf. Het is een superioriteitsdenken dat geen ruimte laat voor een ander gedachtengoed, zelfs niet als dat gedachtengoed gedragen wordt door een substantieel deel van de wereldbevolking. Maar goed, dat is een zijspoor.

Conclusie

De weigering van pastoor Luc Buyens om een praktiserend homoseksuele prins carnaval de hostie te geven was volgens de regels van de Rooms-Katholieke Kerk terecht. Die regels gelden niet alleen voor Nederland, maar wereldwijd. Dat is niet in lijn met wat de Nederlandse politiek wil, maar hebben we daarvoor niet de scheiding van kerk en staat? De kerk kan de staat niet de wet voorschrijven, maar omgekeerd kan de staat evenmin de kerk voorschrijven wat zonde is en wat niet.

Het ontstane conflict zou er logisch geredeneerd eigenlijk niet kunnen zijn. Er zijn immers slechts twee opties: je erkent de Paus als de plaatsbekleder van Christus op aarde en opvolger van Petrus, onfeilbaar hoofd van de kerk en geestelijk leider, het hoogste leergezag, de opperste wetgevende en rechterlijke macht - óf je erkent zijn gezag niet.

Erken je het gezag van de Paus dan kun je zijn visie niet zomaar naast je neerleggen. De Paus is immers onfeilbaar en je geestelijk leider? Als de Paus zegt dat iets een doodzonde is, accepteer je dat en blijf je er verre van. Schaar je je als gelovige onder het gezag van de Paus, dan kun je als praktiserend homoseksueel of hertrouwde gescheiden hetero niet ter communie gaan. De communie is immers voor gedoopte gelovigen, die het geloof van de Rooms-Katholieke Kerk delen én in 'staat van genade' verkeren. En zolang je volhardt in een doodzonde kun je niet in staat van genade verkeren.

Erken je het gezag van de Paus níet, maar wil je als praktiserend homoseksueel of hertrouwde gescheiden hetero tóch ter communie in de Rooms-Katholieke Kerk, dan manoeuvreer je jezelf in een hele rare spagaat. Je deelt immers het geloof van de Rooms-Katholieke Kerk niet, waarom zou je dan ter communie willen? Als je niet gelooft dat de priester, als representant van een kerk geleid door de opvolger van Petrus, een noodzakelijke middelaar is om genade van God te verkrijgen, waarom zou je dan deel willen nemen aan dat ritueel - afgezien van gewoonte, bijgelovigheid of folklore, wat elk bijzonder slechte en respectloze argumenten zijn? Helemaal als je wéét dat je daarmee het sacrament voor degenen die wél het geloof van de Rooms-Katholieke Kerk delen ontheiligt?

Het is ook niet alsof er geen keuze is. Er zijn alleen al in Nederland honderden kerkgenootschappen, waarvan vele heel anders tegen deze materie aankijken. Bijvoorbeeld de Oud-Katholieke Kerk, die dicht tegen de Rooms-Katholieke Kerk aanligt maar de derde gedachtenlijn volgt: deelnemen aan de communie wordt in geweten overgelaten aan de gelovigen. Anders dan de naam 'Oud-Katholiek' doet vermoeden is dit een progressievere kerk die een meer 'bottom-up' structuur kent met door de leden gekozen kerkleiders.

Als je graag wilt handballen, moet je je niet bij een voetbalvereniging aansluiten. Doe je dat toch en blijf je je handen gebruiken dan moet je niet verbaasd zijn als de scheidsrechter je tijdens de wedstrijd een gele kaart geeft. Wil je handballen, sluit je dan aan bij een handbalvereniging. Ben je er van overtuigd dat voetbal de enige echte balsport is, leer dan voetballen en zie af van het gebruik van je handen.

Naschrift
De vaste bezoekers van KQ weten hoe ik tegenover homo-emancipatie in de kerk sta. Alle anderen kunnen een indruk krijgen door verder te lezen aan de hand van de onderstaande tags. Voor wie dat allemaal teveel tekst is: het is mijn vaste overtuiging dat de Goede God zijn liefdevolle weg met ieder van ons gaat. Dit weblog heet Kole's Queeste omdat ik er bij tijd en wijle verslag doe van mijn queeste, mijn zoektocht, naar de goede, aangename en volkomen wil van God voor mijn leven (dat is dat 'bona, placens et perfecta' uit de ondertitel). De reden waarom ik zo graag wil weten wat God met mijn leven wil, is dat ik er van overtuigd ben dat zijn wil het allerbeste voor mij is. Daar vertrouw ik rotsvast op. In die queeste is mij steeds duidelijker geworden dat het gaat om relaties: Gods liefde voor de mensen, mijn relatie met God die daar een antwoord op mag zijn, mijn relaties met de mensen om mij heen die een afspiegeling daarvan mogen zijn. Liefde en trouw zijn daarin steeds terugkerende sleutelwoorden. Dat is wat God in elk geval van míj wil, dat ik liefdevol en trouw ben, zoals Hij oneindig liefdevol en trouw is.

Waar ik met homoseksuele broeders en zusters heb mogen meelopen in hun persoonlijke zoektocht, ben ik er van overtuigd geraakt dat God in hun harten precies hetzelfde verlangen naar een 'mens die bij je past' heeft gelegd als in mijn hart. Dat doet Hij niet voor niks. Afgaand op hoe God zich aan mij betoond heeft, denk ik dat liefde en trouw daarbij veel belangrijker zijn dan het geslacht van de partner.

Het is sowieso niet aan mij om te oordelen zolang het om de beslotenheid van een relatie gaat. En als het om de plaats van homoseksuele broeders en zusters in de gemeente gaat, vind ik seksuele geaardheid geen criterium: niet als het gaat om toelating tot het avondmaal, niet als het gaat om toelating tot de ambten.

Update 03-03

De media berichten opeens: 'Homoseksuelen toch welkom bij communie', onder verwijzing naar een verklaring van het Bisdom Den Bosch. Maar lees je die verklaring, dan is die constatering toch wat kort door de bocht:

Vanuit de criteria die de Kerk daarvoor aanreikt, laten we het aan de gewetensvolle verantwoordelijkheid van de gelovigen zelf over om de afweging te maken al dan niet te communie te gaan. Deze gewetensvolle afweging houdt in, zoals onlangs onlangs nog door mgr. Hurkmans werd gebevestigd, dat men:
- gedoopt is
- gelooft in de waarachtige aanwezigheid van het Lichaam van Christus in de heilige communie
- leeft in eenheid en overeenstemming met Christus en de Kerk.

Dat laatste zinnetje, daarin zit 'm de crux. In feite geeft de kerk geen millimeter toe: homoseksualiteit blijft een doodzonde in het Rooms-Katholieke boekje en om ter communie te gaan moet je leven 'in eenheid en overeenstemming met Christus en de Kerk.' Het enige verschil is dat nu niet meer de priester je de hostie weigert, maar dat je geacht wordt na een gewetensvolle afweging zelf te besluiten niet aan te gaan. Ga je desalniettemin toch ter communie dan word je niet tegengehouden: eigen risico.

Als je het scherp wilt stellen komt het erop neer dat het Bisdom zich onttrekt aan zijn pastorale verantwoordelijkheid, om verdere escalatie te voorkomen. De angel (de visie van de kerk op homoseksualiteit als doodzonde) blijft. Alle opgetogen persberichten ten spijt - ik kan er niet blij mee zijn. Seksuele geaardheid moet uit het strafboekje. En als reformatorische rakker voeg ik daar aan toe: de kerk moet tussen God en de gelovige uitstappen, of zoals Mutti het in haar reactie zo goed verwoordde: de kerk meent dat zij mensen uitnodigt aan tafel, en die tafel moet bewaken tegen ontheiliging, terwijl het de Heer zelf is die mensen uitnodigt.

Naar de voorpagina | E-mail Gert Jan | twee reacties
Gebruikte Tags: , ,

Reisgenoten

gravatar for Mutti

Hebben die vermaledijde Roomsen daar ook al geen punt staan? Krijg je dezelfde rare fout als in de Nederlandse Geloofsbelijdenis: Die geleden heeft onder Pontius Pilatus… Terwijl het moet zijn: Die geleden heeft. Onder Pontius Pilatus is gekruisigd, gestorven en begraven…

Maar uiteindelijk is de crux van dit alles, deze hele ellendige toestand, natuurlijk, dat de kerk meent dat zij mensen uitnodigt aan tafel, en die tafel moet bewaken tegen ontheiliging, terwijl het de Heer zelf is die mensen uitnodigt.

‘k Vind het heel moeilijk om er een mening over te hebben. Weet zelf maar al te goed hoe het is om uitgesloten te worden van de Maaltijd van de Heer… Kan me dus als protestant wel verplaatsen in de protesterende homo’s en lesbiennes, maar aan de andere kant vraag ik me ook af of dit de juiste weg is?

Mutti (URL) · 01-03-’10 15:58 · Reageer op Mutti

gravatar for Mutti

Ik weet het, ‘t is maar een halve hand, maar toch… In vergelijking met veel protestantse kerken, die nog niet zover zijn dat ze iedereen z’n eigen verantwoordelijkheid geven, is het wel een hele handreiking. :-)

Mutti ( E-mail ) (URL) · 03-03-’10 21:59 · Reageer op Mutti



Verder lezen?

Klik op een van onderstaande 'tags' (indien aanwezig) om snel andere artikelen over dat onderwerp op KolesQueeste te vinden.

Gebruikte Tags: , ,

Gebruik de interne zoekmachine om KolesQueeste te doorzoeken:


Gebruik Google om KolesQueeste of de rest van het Internet te doorzoeken:

Reageer

Word even een reisgenoot en geef uw reactie:

(optioneel veld)
(optioneel veld)
Geautomatiseerde spam is een plaag, beantwoord daarom deze simpele vraag.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.

P.S. Wil je een eigen plaatje naast je reactie? Registreer je emailadres dan op Gravatar.com!